آغاز مرحلهای تازه برای حفاظت از قلعه الموت
ثبت مجموعه «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در فهرست میراث جهانی یونسکو، نقطه پایانی بر بیش از دو دهه مطالعات باستانشناسی، مرمت و مستندسازی است و در عین حال آغاز مرحلهای تازه برای حفاظت از یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران به شمار میآید. این مجموعه که بهعنوان سیامین اثر ملموس ایران در فهرست جهانی ثبت شده، تنها به قلعه مشهور الموت محدود نیست، بلکه شبکهای از هفت دژ تاریخی شامل الموت، لمبسر، نویذرشاه، شمسکلایه، قسطینلار، شیرکوه و ایلان را در بر میگیرد. این دژها روزگاری ستون فقرات نظام دفاعی و اداری حکومت نزاریان اسماعیلی بودند.
روایتی تازه از نقش الموت
برخلاف تصویری که سالها از الموت بهعنوان صرفاً یک قلعه نظامی ارائه میشد، بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد این مجموعه کارکردی بسیار گستردهتر داشته است. یونسکو نیز در ارزیابی خود، الموت را مرکزی سیاسی، مذهبی، اداری و علمی معرفی کرده که میان سدههای یازدهم تا سیزدهم میلادی نقشی محوری در اداره قلمرو نزاریان ایفا میکرد. کمیته میراث جهانی این پرونده را براساس معیار سوم پذیرفت؛ معیاری که به آثار دارای ارزش استثنایی در بازتاب یک سنت فرهنگی یا تمدن تاریخی اختصاص دارد.
مسیر طولانی تا ثبت جهانی
آمادهسازی پرونده ثبت جهانی الموت نتیجه برنامهای کوتاهمدت نبود. از اوایل دهه ۱۳۸۰، مطالعات گستردهای برای شناسایی، کاوش، مرمت و ساماندهی این محوطه آغاز شد. طی ۱۶ فصل کاوش، آثار ارزشمندی از جمله مسیرهای تاریخی، پلههای سنگی و بقایای بناهای حکومتی شناسایی شد که نگاه پژوهشگران را نسبت به ماهیت این مجموعه تغییر داد. همچنین ساختار پرونده از «منظر فرهنگی الموت» به «قلعه الموت و استحکامات وابسته» تغییر یافت تا ارتباط میان دژها، روستاها، منابع آب، راههای ارتباطی و چشمانداز طبیعی منطقه بهطور کامل در آن منعکس شود.
شاهکاری از معماری و مهندسی
یکی از ویژگیهای برجسته این مجموعه، هماهنگی معماری با طبیعت کوهستانی است. بسیاری از فضاهای دفاعی و اقامتی در دل صخرهها شکل گرفته و سامانههای پیشرفته ذخیره و انتقال آب، امکان ادامه زندگی در دورههای طولانی محاصره را فراهم میکرد. افزون بر این، منابع تاریخی از وجود کتابخانهای بزرگ و فعالیتهای علمی در الموت حکایت دارند؛ موضوعی که نشان میدهد این دژ تنها محل مقاومت نظامی نبوده، بلکه مرکزی برای اندیشه، آموزش و اداره حکومت نیز به شمار میرفته است.
فرصت توسعه، همراه با مسئولیت حفاظت
ثبت جهانی میتواند ظرفیتهای گردشگری منطقه الموت را بیش از گذشته فعال کند و زمینه رونق اقامتگاههای بومی، صنایعدستی و اقتصاد روستاهای اطراف را فراهم آورد. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند افزایش بازدیدکنندگان بدون برنامهریزی، خود میتواند به عاملی برای آسیب به این میراث ارزشمند تبدیل شود.
یونسکو نیز در کنار ثبت این اثر، بر ضرورت حفاظت مستمر، کنترل ساختوساز، مدیریت بازدید گردشگران، مقابله با فرسایش، رانش زمین و دیگر مخاطرات طبیعی تأکید کرده است. از این رو، ثبت جهانی را باید آغاز مسئولیتی تازه دانست؛ مسئولیتی که تنها با مرمت علمی، مشارکت جوامع محلی و مدیریت پایدار میتواند جایگاه جهانی الموت را حفظ کند. آینده این میراث ارزشمند بیش از هر چیز به نحوه حفاظت از آن در سالهای پیشرو وابسته خواهد بود.
