اسناد مربوط به مناقصه تأمین شیرهای سرچاهی فاز ۱۱ پارس جنوبی، در ظاهر تصویری از یک فرایند رسمی، مرحلهبندیشده و رقابتی ارائه میکنند؛ اما مطالعه همزمان درخواست فنی خرید، شرایط مناقصه، فرمهای ارزیابی کیفی، اطلاعات ثبتشده در سامانه تدارکات الکترونیکی دولت و گزارش یک منبع درباره عملکرد معاونت بازرگانی ایزوایکو، مجموعهای از تناقضها و ابهامها را آشکار میکند.
از اختلاف درباره مدت قرارداد و واحد پول گرفته تا تغییر وزن معیارهای ارزیابی و محدود شدن برندهای قابلپیشنهاد، همگی این پرسش را مطرح میکنند که آیا فرایند انتخاب تأمینکننده واقعاً برای دستیابی به بهترین کیفیت و قیمت طراحی شده یا شروط مناقصه میتواند دایره رقابت را به نفع گزینههایی محدود از پیش تعیینشده کوچک کند.
این موضوع بطور روشن انگشت اتهام را به سمت سعید جعفری کرهرودی مدیرعامل، حسین شیوا، خلیل قاسمی، حمید قاسمی زاده، محمد اسماعیل صادقی علویچه بعنوان اعضای هیات مدیره و فرخنده دمیرچلی، معاون بازرگانی ایزوایکو برده است.
بویژه آنکه مدیران این شرکت اصرار ویژهای برای دریافت قراردادهای ف
فاز ۱۱ پارس جنوبی داشته و این موضوع را معاون مدیرعامل شرکت به شکل رسمی از استاندار هرمزگان درخواست کرده بود. اصراری که با افشای اسناد مناقصه شیرهای سرچاهی مشخص میکند دلیل آن فرصت سازی در راستای منافع مالی برخی مدیران از طریق دستکاری مناقصهها و انتخاب پیمانکاران همسو و مرتبط با خود بوده است.
موضوع این مناقصه، تأمین ۱۵ مجموعه Choke Valve هشتاینچی کلاس ۱۵۰۰ با اتصال فلنجی و محرک هیدرولیکی یکطرفه برای سکوی SP۱۱A است. این شیرها بخشی حساس از تجهیزات کنترل جریان چاههای گازیاند و تأمین آنها صرفاً یک خرید معمولی نیست. فروشنده باید طراحی، مهندسی، ساخت، آزمایش، بازرسی، رنگآمیزی، بستهبندی و آمادهسازی حمل را برعهده گیرد. قطعات یدکی راهاندازی، قطعات دوساله بهرهبرداری، ابزارهای ویژه و آزمایش پذیرش کارخانهای نیز در دامنه خرید قرار دارند. این مشخصات در جدول دامنه تأمین درج شده است
اسناد فنی، مالک پروژه را شرکت ملی نفت ایران و شرکت نفت و گاز پارس، شرکت پروژه را پتروپارس، پیمانکار را ایزوایکو و مهندس پروژه را SLT International معرفی میکنند. سند اصلی با شماره SP۱۱-۱۰-D-۱۶-۳-۳۱۸-D۲ در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۴ با وضعیت «تأییدشده برای ساخت» صادر شده است
با این حال مناقصه مربوط به تأمین تجهیزات در مرداد ۱۴۰۵ منتشر شده؛ فاصلهای قابلتوجه میان تأیید درخواست فنی و آغاز این مرحله از فرایند خرید که ایزوایکو باید درباره دلایل و آثار احتمالی آن بر زمانبندی پروژه توضیح دهد.
ارزیابی یکپارچه؛ رقابت عمومی یا غربال چندمرحلهای؟
براساس اطلاعات درجشده در سامانه ستاد، فراخوان با شماره ۲۰۰۵۰۹۲۲۹۷۰۰۰۰۵۶ بهعنوان «مناقصه عمومی همزمان با ارزیابی یکپارچه یکمرحلهای» ثبت شده است. زمان بازگشایی پاکت ارزیابی کیفی ساعت هشت صبح ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ و آخرین مهلت ارسال پیشنهادها ۱۸ مرداد اعلام شده است. تصویر سامانه نشان میدهد پیشنهاد ثبتشده با شماره ۲۳۰۵۰۹۲۲۹۷۰۰۰۰۶۳ در ساعت ۱۴:۰۲ روز ۱۸ مرداد ارسال شده؛ در حالی که پایان مهلت سامانه ساعت ۱۹ همان روز بوده است. این زمانبندی بهخودیخود تخلفی را اثبات نمیکند، اما نشان میدهد دستکم یک پیشنهاد در پنج ساعت پایانی فرایند ثبت شده و انتشار سوابق کامل ورود پیشنهادها میتواند تعداد واقعی رقبا را روشن کند.
فرم ارزیابی کیفی مقرر کرده است فقط شرکتهایی که حداقل ۶۰ امتیاز کسب کنند و تأیید کارفرمای اصلی فاز ۱۱ را نیز بگیرند، وارد مرحله مناقصه شوند. متقاضیان همچنین باید دستکم سه سابقه مشابه در تولید یا تأمین این کالا ارائه کنند. در فایل شرایط مناقصه نیز تصریح شده که فقط پیشنهاد شرکتهایی بررسی خواهد شد که در ارزیابی فنی بازرگانی یا TBE توسط کارفرما تأیید شده باشند
وجود ارزیابی فنی برای چنین تجهیزات حساسی طبیعی است؛ مسئله اما شفاف نبودن نتیجه آن است. فایل ارزیابی، صرفاً فرم خام است: نه نام شرکتها در آن درج شده، نه امتیازها، نه نتیجه کمیته و نه امضای ارزیابان. بنابراین از مجموعه اسناد موجود نمیتوان فهمید چند شرکت داوطلب شدند، کدام شرکتها کنار گذاشته شدند و شرکت یا شرکتهای راهیافته چه امتیازی به دست آوردند.
ابهام مهمتر، ناهماهنگی میان خود فرمهاست. جدول اصلی، ۲۵ امتیاز برای توان مالی، ۱۵ امتیاز برای رضایت مشتریان، ۱۵ امتیاز برای گواهیهای کیفی، ۲۵ امتیاز برای تجربه، ۱۵ امتیاز برای گارانتی و پنج امتیاز برای ظرفیت تولید در نظر گرفته است. اما جدول جمعبندی، امتیاز تجربه را از ۲۵ به ۳۰ افزایش داده و معیار ظرفیت تولید را حذف کرده است.
اسناد مدعی استخراج امتیاز از «فرمهای یک تا شش» است، در حالی که فایل تنها چهار فرم تفصیلی دارد؛ فرم جداگانهای برای گواهیهای کیفی و ظرفیت تولید در مجموعه دیده نمیشود. این اختلاف پنجامتیازی ممکن است ظاهراً کوچک به نظر برسد، اما وقتی حدنصاب قبولی ۶۰ است، تغییر وزن یک معیار میتواند سرنوشت متقاضی را تغییر دهد. ایزوایکو باید روشن کند نسخه معتبر جدول امتیازدهی کدام است، فرمهای پنجم و ششم چرا در فایل وجود ندارند و کمیته ارزیابی عملاً از کدام فرمول استفاده کرده است.
سه برند مجاز و پرسش درباره مهندسی رقابت
جدول پیشنهاد قیمت به شرکتکنندگان اجازه داده فقط یکی از سه گزینه IN LINE VALVE، ترکیب KOSO/PALADON یا NEWAY را پیشنهاد کنند. همزمان، شرایط مناقصه تأکید دارد برند باید در پیشنهاد فنی صراحتاً اعلام شود و تغییر آن پس از ارائه پیشنهاد ممکن نیست.
محدودسازی برند در خرید تجهیزات راهبردی میتواند دلایل فنی داشته باشد؛ برای مثال هماهنگی با طراحی، سابقه عملکرد، دسترسی به قطعات یا استانداردهای کارفرما. با این حال وقتی مناقصه عمومی نامیده میشود، لازم است گزارش فنی انتخاب این سه برند و علت حذف دیگر سازندگان واجد استاندارد منتشر شود. در غیر این صورت، محدودیت برند میتواند به ابزاری برای محدود کردن تعداد تأمینکنندگان و هدایت رقابت به شرکتهای دارای ارتباط تجاری با نمایندگان همین سازندگان تبدیل شود.
این تخلفات در اطلاعات ارسالی منابع مطلع به وضوح روشن میشود. مطابق داده های در اختیار بخشی از خریدهای ایزوایکو در دو سال گذشته بدون رقابت مؤثر انجام شده و در بیش از ۲۰ مورد، قرارداد با پیشنهاد تنها یک تأمینکننده به مرحله انعقاد رسیده است. همچنین مشخص شده است برخی مدیران معاونت بازرگانی با تأمینکنندگان ارتباطات معناداری داشته، اعمال نفوذ در انتخاب شرکتها هدفمند صورت گرفته، دستکاری ارزیابیها و حذف برخی شرکتهای واجد صلاحیت به قصد برنده شدن شرکت مدنظر مدیران رویه ای معمول شده است.
بطور نمونه فرزند فرخنده دمیرچلی، معاون بازرگانی ایزوایکو، در یکی از شرکتهای تأمینکننده و طرف قرارداد مجموعه مشغول به کار شده است. نام دمیرچلی در اسناد مناقصه نیز بهعنوان مسئول پاسخگویی به ابهامهای فنی و دریافت تماس متقاضیان آمده است.
درج نام او در این جایگاه، تعارض منافع را نمایان میکند. با در نظر گرفتن رابطه استخدامی مورد اشاره موضوع باید با انتشار نام شرکت تأمینکننده، قراردادهای آن با ایزوایکو، تاریخ شروع همکاری و نحوه اعلام بررسی شود. سکوت در برابر چنین پرسشی، اعتماد به بیطرفی فرایند را مخدوش میکند.
قراردادی با دو مدت و دو منطق ارزی
اسناد درباره مدت اجرای کار نیز یکدست نیستند. شرایط اولیه مناقصه، مدت فعالیت را هفت ماه از تاریخ پیشپرداخت اعلام کرده است اما متن پیشنویس قرارداد، مدت اجرای تعهدات را ۱۰ ماه از تاریخ نفوذ قرارداد میداند در بخش تحویل نیز فروشنده موظف شده تمام تجهیزات را ظرف ۱۰ ماه پس از تأیید مدارک مهندسی و پرداخت پیشپرداخت تحویل دهد.
این سه مبدأ زمانی ـ تاریخ پیشپرداخت، تاریخ نفوذ قرارداد و زمان تأیید مدارک مهندسی ـ الزاماً یکی نیستند و میتوانند در آینده بر محاسبه تأخیر و خسارت اثر بگذارند. تناقض دیگر به ارز قرارداد مربوط است. پیشنویس میگوید قیمت قرارداد در طول اجرا ریالی و ثابت است و هیچ تعدیلی به آن تعلق نمیگیرد. اما شرایط نهایی پیشنهاد قیمت تأکید میکند مبالغ الزاماً باید به یورو درج شوند.
از سوی دیگر مناقصهگر با امضای اسناد میپذیرد در صورت افزایش نرخ ارز سامانه سنا، تضامین قراردادی را بهروزرسانی کند. بمابراین اگر قیمت پایه یورویی اما قرارداد ریالی است، نرخ و تاریخ تبدیل باید بدون ابهام مشخص باشد. نبود این شفافیت میتواند هنگام جهش نرخ ارز، هزینه یا ریسک نامتوازنی برای خریدار یا فروشنده ایجاد کند و زمینه مذاکره، الحاقیه یا اختلاف بعدی را فراهم آورد. نکته مهمتر اینکه خود سند میگوید شرایط پرداخت هنگام عقد قرارداد بهروزرسانی خواهد شد. یعنی بخشی از مؤلفههای مؤثر بر قیمت و نقدینگی، پس از پایان رقابت قابلیت تغییر دارد.
برنامه فعلی پرداخت شامل ۱۰ درصد پیشپرداخت، ۲۰ درصد پس از ورود مواد خام، ۱۰ درصد در پیشرفت ۵۰درصدی، ۳۰ درصد در تکمیل ساخت، ۱۰ درصد پس از بازرسی نهایی، ۱۰ درصد هنگام تحویل، پنج درصد برای مدارک نهایی و پنج درصد برای قطعات یدکی است. در عین حال سند ارزیابی اعلام میکند پذیرش نخستین پرداخت به میزان ۳۵ درصد پس از تهیه متریال اولیه، «امتیاز قابلتوجهی» برای متقاضی دارد. این تفاوت نیز نیازمند توضیح است: آیا مدل ۳۵درصدی یک امتیاز خارج از جدول رسمی بوده یا شرایط پرداخت بعداً تغییر کرده است؟
ضرورت انتشار صورتجلسهها پیش از انعقاد قرارداد
موضوع واگذاری پروژه ساخت تیرورق با ارزش حدود چهار میلیون یورو به شرکت «پترو آرشیا» از طریق ترک تشریفات، کنار گذاشتن برخی شرکتهای ارزیابیشده و واگذاریهایی به «پترو آرشیا» و «نواندیش» دیگر نمونه تکرار این الگوی فساد است. مسئلهای که در کنار موضوع تعیین تکلیف حدود ۳۰۰ میلیون دلار در پروژه فاز ۱۴ به خوبی گستره این تخلفات در بدنه مدیریتی شرکت را افشا میکند.
منتقدان یادآور میشوند برای رفع ابهام، ایزوایکو باید فهرست کامل شرکتکنندگان، امتیاز تفصیلی هر شرکت، اسامی اعضای کمیته فنی بازرگانی، صورتجلسات ارزیابی، دلایل رد متقاضیان، مکاتبات کارفرمای اصلی، استعلام قیمتها، گزارش انتخاب سه برند و در نهایت پیشنهاد مالی برنده را منتشر کند.
اسناد موجود شامل فرمهای خام، اختلاف معیارهای امتیازدهی، نبود فرمهای وعدهدادهشده، تناقض زمانی و ارزی، محدودیت برند و قابلیت تغییر شرایط پرداخت، نقاطی هستند که امکان اعمال سلیقه را افزایش میدهند. در معاملهای مرتبط با منابع عمومی و یکی از مهمترین پروژههای گازی کشور، پاسخ مناسب به این ابهامها نه تکذیب کلی، بلکه انتشار اسناد تصمیمگیری است. تا زمانی که صورتجلسات و نتایج واقعی ارزیابی منتشر نشوند، عنوان «مناقصه عمومی» بهتنهایی تضمینی برای وجود رقابت واقعی نخواهد بود.
