از تنگه هرمز تا جیرفت؛ چرا جنوب ایران به خط مقدم جنگ تبدیل شد؟

حملات گسترده آمریکا به هرمزگان و بخش‌هایی از جنوب ایران، شبکه‌ای از رادارها، پدافند هوایی، زیرساخت‌های دریایی و قابلیت‌های مین‌گذاری سپاه پاسداران را هدف گرفت اما اصابت به مناطق غیرنظامی و فرودگاه جیرفت نشان می‌دهد که هزینه تبدیل سواحل جنوبی ایران به بخشی از معماری نظامی جمهوری اسلامی، اکنون از محدوده پایگاه‌ها فراتر رفته است.

صدای انفجارها سه‌شنبه شب از جزایر تنگه هرمز تا سواحل دریای عمان امتداد یافت. بندرعباس، قشم، سیریک و جاسک از جمله نقاطی بودند که نام آنها در گزارش‌های اولیه تکرار شد نقاطی که روی نقشه شاید شهرها و بنادر پراکنده جنوب ایران به نظر برسند، اما از منظر نظامی حلقه‌های یک زنجیره راهبردی در اطراف یکی از حساس‌ترین آبراه‌های جهان هستند.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، پس از پایان موج حملات اول سپتامبر اعلام کرد نیروهای آمریکایی اهداف متعلق به سپاه پاسداران را شامل «سایت‌های پدافند هوایی، سامانه‌های راداری، تجهیزات و تأسیسات دریایی قابلیت‌های مین‌گذاری و مراکز ارتباطی» هدف قرار داده‌اند. سنتکام دلیل عملیات را تلاش‌های اخیر سپاه برای حمله به کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز و نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه عنوان کرد.

اما جغرافیای حملات، مستقل از روایت سیاسی دو طرف نکته مهمی را آشکار می‌کند: بخش بزرگی از زیرساخت نظامی جمهوری اسلامی برای اعمال قدرت در خلیج فارس در نزدیکی مراکز جمعیتی و اقتصادی جنوب ایران قرار گرفته است.

هرمزگان؛ استانی در کنار یک گلوگاه جهانی

اهمیت هرمزگان را پیش از هر چیز باید روی نقشه دید بندرعباس در شمال تنگه هرمز قرار دارد قشم در امتداد همین آبراه کشیده شده و سیریک و جاسک مسیر را به سوی دریای عمان ادامه می‌دهند. این جغرافیا به ایران امکان می‌دهد حرکت شناورها از خلیج فارس به دریای عمان را از چند جهت زیر نظر داشته باشد.

به همین دلیل، رادار ساحلی صرفا یک دستگاه شناسایی نیست. در یک شبکه نظامی مدرن، رادارها داده تولید می‌کنند شبکه‌های ارتباطی این داده را منتقل می‌کنند و سامانه‌های فرماندهی و تسلیحاتی از آن برای ایجاد «زنجیره کشف تا درگیری» استفاده می‌کنند.

به زبان ساده، برای هدف قرار دادن موثر یک کشتی متحرک داشتن موشک به‌ تنهایی کافی نیست ابتدا باید موقعیت هدف پیدا و دنبال شود اطلاعات آن منتقل شود و سپس سامانه تسلیحاتی داده لازم برای درگیری را دریافت کند.

همین مسئله توضیح می‌دهد چرا در فهرست رسمی سنتکام، رادارها و مراکز ارتباطی در کنار تجهیزات دریایی و قابلیت‌های مین‌گذاری قرار گرفته‌اند. مقام‌های دولت آمریکا این عملیات محدود را با هدف تضعیف توان راداری و موشکی ایران مرتبط با تهدید کشتیرانی در منطقه توصیف کرده‌اند.

بندرعباس و قشم؛ چشم‌های تنگه هرمز

بندرعباس مهم‌ترین نقطه این جغرافیاست. خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد این شهر میزبان تأسیسات نیروی دریایی و هوایی است و شاهدان از انفجارهای شدید و برخاستن دود از بخش شرقی شهر خبر داده‌اند. کمی آن‌سوتر، قشم موقعیتی حتی منحصربه‌فردتر دارد جزیره در امتداد تنگه قرار گرفته و ساحل جنوبی آن رو به مسیر دریایی است.

رسانه‌های ایرانی از شنیده‌شدن چندین انفجار در قشم خبر دادند. تلویزیون دولتی ایران همچنین گفت یک کارخانه پودر ماهی در جزیره مورد اصابت قرار گرفته است. گزارش‌های غیررسمی درباره محدوده فرودگاه نیز منتشر شد این ابهام اهمیت دارد. شنیده‌شدن انفجار در یک منطقه نظامی‌شده لزوما به معنای آن نیست که هر ساختمان آسیب‌دیده هدف اصلی عملیات بوده است.

سیریک و جاسک؛ امتداد شبکه به دریای عمان

با حرکت به شرق، سیریک و سپس جاسک قرار دارند ارزش راهبردی این مناطق از آنجا ناشی می‌شود که شبکه نظارتی و دریایی ایران را از محدوده تنگه هرمز به ساحل دریای عمان امتداد می‌دهند. به این ترتیب جغرافیای عملیات نظامی تنها به دهانه باریک تنگه محدود نمی‌ماند.

خبرگزاری جمهوری اسلامی از شنیده‌شدن انفجار در بندرعباس، جاسک، سیریک و قشم خبر داد. تلویزیون دولتی ایران نیز اعلام کرد یک اسکله صیادی و یک برج متعلق به سازمان بنادر و دریانوردی در سیریک آسیب دیده‌اند اما جدی‌ترین پیامد انسانی گزارش‌شده در همین شهرستان رخ داد.

مقام‌های ایرانی و هلال احمر اعلام کردند ترکش ناشی از حمله به خانه‌ای در کوهستک که میزبان مراسم عروسی بود اصابت کرد و چندین کشته و ده‌ها مجروح برجای گذاشت. گزارش‌های اولیه درباره شمار دقیق قربانیان متفاوت بوده است.

این حادثه پرسشی فراتر از محاسبات نظامی مطرح می‌کند: هنگامی که زیرساخت‌های مرتبط با جنگ در امتداد شهرها، بنادر، شبکه برق و مناطق مسکونی گسترده شده‌اند مرز جغرافیایی میان «جبهه» و زندگی روزمره مردم تا چه اندازه باقی می‌ماند؟

جیرفت؛ علامت سؤال در صدها کیلومتری تنگه

در میان نقاط گزارش‌شده، جیرفت یک استثناست این شهر برخلاف بندرعباس، قشم، سیریک و جاسک در خط ساحلی تنگه هرمز قرار ندارد. تلویزیون حکومتی ایران اعلام کرد پرتابه‌ای در محدوده خارج از باند فرودگاه جیرفت در استان کرمان اصابت کرده است.

به گفته مقام‌های استانی، این حمله تلفاتی نداشت و باند و ساختمان‌های فرودگاه نیز آسیب ندیدند تا زمان انتشار این گزارش سنتکام توضیح عمومی مشخصی درباره هدف موردنظر در جیرفت ارائه نکرده بنابراین هر ادعایی درباره وجود یک هدف نظامی مشخص در فرودگاه یا اطراف آن، بدون شواهد مستقل، در حد گمانه‌زنی باقی می‌ماند همین ناشناخته‌ها بخشی از تصویر جنگ است.

دکترین بازدارندگی که جنوب ایران را نظامی کرد

جمهوری اسلامی طی سال‌ها تلاش کرده است محدودیت خود در برابر قدرت متعارف ارتش آمریکا را با مجموعه‌ای متفاوت از ابزارها جبران کند: موشک‌های ضدکشتی، پهپادها، شناورهای کوچک، مین‌های دریایی، رادارهای ساحلی و شبکه‌های پراکنده فرماندهی منطق چنین ساختاری روشن است برای ایجاد بازدارندگی لازم نیست ایران نیروی دریایی آمریکا را در یک نبرد کلاسیک شکست دهد. کافی است هزینه عبور امن از منطقه را افزایش دهد و نشان دهد در صورت جنگ، تجارت و انرژی نیز می‌توانند تحت تأثیر قرار گیرند.

اما همان معماری پراکنده یک آسیب‌پذیری ایجاد می‌کند هرچه سامانه‌های نظامی در طول صدها کیلومتر ساحل توزیع شوند، تعداد نقاط بالقوه درگیری نیز افزایش پیدا می‌کند. حملات اول سپتامبر نشان داد طرف مقابل نیز ممکن است به‌ جای تمرکز بر یک پایگاه بزرگ، اجزای شبکه از رادار و ارتباطات گرفته تا پدافند و تجهیزات دریایی را به‌طور هم‌زمان هدف قرار دهد.

صفحه رسمی عملیات «Epic Fury» سنتکام نیز هدف کلی عملیات آمریکا را از کار انداختن بخش‌هایی از ساختار امنیتی جمهوری اسلامی با اولویت آنچه واشنگتن «تهدید فوری» می‌خواند، توصیف کرده است.

هزینه‌ای که از پایگاه‌های نظامی عبور می‌کند

جمهوری اسلامی برای دهه‌ها موقعیت جغرافیایی ایران در تنگه هرمز را یک اهرم بازدارندگی معرفی کرده است اما رویدادهای این هفته سوی دیگر همین معادله را نشان می‌دهند جغرافیایی که می‌تواند برای تهران قدرت ایجاد کند در زمان جنگ می‌تواند همان مناطق را در معرض حمله قرار دهد.

اکنون در هرمزگان، مسئله فقط خسارت به رادار یا یک تأسیسات دریایی نیست. گزارش‌هایی از آسیب به شبکه برق، تأسیسات غیرنظامی و خانه‌ای مملو از مهمانان یک عروسی منتشر شده است.

مسئولیت حقوقی هر حمله و هر تلفات غیرنظامی باید بر اساس هدف اطلاعات موجود برای مهاجم اصل تفکیک و تناسب بطور مستقل بررسی شود؛ صرف قرار داشتن تأسیسات نظامی در یک استان، مسئولیت مهاجم برای حفاظت از غیرنظامیان را از میان نمی‌برد.

با این حال، در سطح راهبردی یک واقعیت دشوار آشکار شده است، سیاستی که تنگه هرمز را به اهرم فشار نظامی جمهوری اسلامی تبدیل کرد اکنون شهرها و روستاهای همان ساحل را نیز به جغرافیای یک رویارویی بین‌المللی پیوند زده است.

از بندرعباس و قشم تا سیریک و جاسک، نقشه حملات اول سپتامبر را می‌توان نه فقط نقشه اهداف آمریکا، بلکه نقشه بخشی از معماری بازدارندگی جمهوری اسلامی خواند معماری‌ای که قرار بود هزینه جنگ را برای دشمن افزایش دهد، اما اکنون بخشی از هزینه آن را مردم جنوب ایران تحمل می‌کنند.