بندرعباس و بنادر رجایی و باهنر؛ اسکله‌هایی باز در تبلیغات، تعطیل در واقعیت

روایت‌های میدانی از سکوت در بخش‌هایی از بنادر شهید رجایی و شهید باهنر، در کنار گزارش‌هایی از تعدیل نیرو و کاهش روزهای کاری، تصویری متفاوت از آمار رسمی درباره «فعالیت بدون توقف» این بنادر ترسیم می‌کند. با این حال، داده‌های موجود نیز ادعای توقف کامل عملیات یا قطع کامل ورود کشتی و کالای جدید را تأیید نمی‌کنند. 

بندرعباس در تصاویر ارسالی از داخل محوطه‌های بندری، آسفالت و سنگ‌فرش اسکله تا دوردست امتداد یافته و جرثقیل‌های عظیم ساحلی در آن سوی آب دیده می‌شوند، اما در بخش‌های قابل مشاهده خبری از صف کامیون‌ها، رفت‌وآمد مداوم ماشین‌آلات بندری یا انبوه کارگرانی نیست که معمولاً با فعالیت یک بندر کانتینری بزرگ همراه است.

ویدیویی از شرایط اسکله‌ها (اختصاصی فیدوس) 

روایت افرادی که می‌گویند در روزهای اخیر در بخش‌هایی از بنادر شهید رجایی و شهید باهنر حضور داشته‌اند، حتی صریح‌تر است: «ترددی نیست»، «بارگیری نیست» و آنچه جابه‌جا می‌شود عمدتاً محموله‌هایی است که از قبل وارد بندر شده و در محوطه‌ها دپو بوده‌اند.

اما آیا دو بندر مهم جنوب ایران واقعاً از کار افتاده‌اند؟ 

بررسی مجموعه‌ای از گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای، داده‌های منتشرشده درباره عملیات بندری و گزارش‌های مربوط به بازار کار هرمزگان، پاسخ پیچیده‌تری به این پرسش می‌دهد.

شواهد قابل راستی‌آزمایی نشان نمی‌دهد که بنادر شهید رجایی و شهید باهنر به‌طور کامل تعطیل شده باشند. حتی شواهدی از ورود محموله‌های جدید و ادامه عملیات بندری وجود دارد. در مقابل، گزارش‌های تازه درباره تعدیل نیرو، کاهش روزهای کاری و رکود شرکت‌های مستقر در شهید رجایی نشان می‌دهد که «باز بودن بندر» را نمی‌توان لزوماً معادل «فعالیت در ظرفیت عادی» دانست.

این فاصله میان دو تصویر ــ آمارهای رسمی از تداوم عملیات از یک سو و روایت‌های میدانی از محوطه‌های کم‌تحرک و کاهش کار از سوی دیگر ــ اکنون به یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره وضعیت شریان دریایی جنوب ایران تبدیل شده است.

شهید رجایی؛ بندری که سکوت در بخش‌هایی از آن سؤال‌برانگیز شده است 

بندر شهید رجایی یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت دریایی ایران است. پهنه این مجموعه، طبق اطلاعات سازمان بنادر، حدود ۲۴۰۰ هکتار است و تعداد زیادی ترمینال، شرکت و محوطه عملیاتی در بندر و پس‌کرانه آن فعالیت می‌کنند.

اسماعیل حاجی‌زاده، دبیر اجرایی خانه کارگر هرمزگان، روز جمعه ششم شهریور از بیکاری حدود ۲۰ هزار کارگر در سطح استان هرمزگان در پی رکود و تعطیلی بنگاه‌ها خبر داد. او مشخصاً از تعدیل نیرو در شرکت‌های مستقر در اسکله شهید رجایی، از جمله شرکت سینا، سخن گفت.

مهم‌تر اینکه، به گفته او مسئله تنها اخراج کامل کارگران نیست. برخی شرکت‌ها نیروهای خود را فقط ۱۰ روز در ماه به کار می‌گیرند و برخی دیگر کارکنان را برای دریافت بیمه بیکاری معرفی کرده‌اند. حاجی‌زاده همچنین گفته است که در یکی از شرکت‌ها نزدیک به هزار نفر تعدیل شده‌اند. در گزارش منتشرشده نام آن شرکت مشخص نشده و بنابراین نمی‌توان این عدد را به یک اپراتور مشخص بندری نسبت داد. این اظهارات یکی از روشن‌ترین نشانه‌ها از وجود مشکل در سطح فعالیت اقتصادی شرکت‌های منطقه و بازار کار وابسته به بندر است.

یک تناقض ظاهری؛ «بدون توقف» در آمار رسمی، کاهش کار در روایت کارگران

روایت رسمی اما متفاوت است. سازمان بنادر و دریانوردی اعلام کرده عملیات تخلیه و بارگیری در بنادر کشور، از جمله شهید رجایی، «بدون لحظه‌ای توقف» ادامه دارد و زنجیره حمل‌ونقل با تغییر در آرایش استقرار شناورها فعال مانده است. این سازمان همچنین تأکید کرده که ظرفیت‌های لجستیکی بنادر همچنان فعال‌اند.

در مقابل، روایت برخی کارگران و افراد حاضر در منطقه این است که تعداد کشتی‌ها و حجم عملیات به‌شدت کاهش یافته و در برخی بخش‌ها عملاً بار کافی برای تخلیه و بارگیری وجود ندارد.

اگر شرکت‌هایی مستقر در مهم‌ترین بندر کانتینری کشور ناچار شده‌اند تعداد نیروهای خود را کاهش دهند، کارگران را تنها حدود یک‌سوم ماه به کار بگیرند یا آنان را برای دریافت بیمه بیکاری معرفی کنند، این وضعیت دست‌کم نشان می‌دهد تداوم رسمی عملیات لزوماً به معنای بازگشت فعالیت اقتصادی همه اپراتورها و ترمینال‌ها به شرایط معمول نیست.

به بیان دیگر، هر دو گزاره می‌توانند هم‌زمان درست باشند: کشتی‌هایی همچنان در بندر پهلو بگیرند و عملیات تخلیه و بارگیری انجام شود، اما در همان زمان بعضی محوطه‌ها، شرکت‌ها یا شیفت‌ها با ظرفیتی بسیار پایین‌تر از گذشته فعالیت کنند. این تمایز برای فهم آنچه اکنون در بندرعباس اتفاق می‌افتد حیاتی است.

آیا فقط کانتینرهای قدیمی ترخیص می‌شوند؟

یکی از منابع میدانی می‌گوید ورود بار جدید به‌شدت کاهش یافته و بخش عمده فعالیت قابل مشاهده مربوط به ترخیص محموله‌هایی است که پیش‌تر وارد بندر شده و در محوطه‌ها باقی مانده‌اند. اما داده‌های رسمی موجود نشان می‌دهند که نمی‌توان با قطعیت گفت ورود کالای جدید کاملاً متوقف شده است.

در ۳۱ خرداد، یکی از مقام‌های بندری اعلام کرد یک کشتی کانتینری با ظرفیت ۶۵۰۰ کانتینر در بندر شهید رجایی پهلو گرفته است. طبق اعلام مدیرکل بنادر هرمزگان، قرار بود ۲۹۸۰ کانتینر کالای وارداتی جدید از این کشتی تخلیه و بیش از ۳۱۰۰ کانتینر صادراتی نیز بارگیری شود. این داده نشان می‌دهد که دست‌کم در آن مقطع، عملیات بندر صرفاً به خارج کردن موجودی قدیمی محدود نبوده است.

گزارش منتشرشده در روز جمعه نیز حاکی از آن است که در دوره آماری اعلام‌شده بیش از ۲.۲۶ میلیون TEU عملیات کانتینری در شهید رجایی ثبت شده است. این آمار البته تجمعی است و به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت فعالیت بندر در روزها و هفته‌های اخیر، به‌ویژه در شرایط تشدید فشارها و محدودیت‌های دریایی و اقتصادی آمریکا علیه ایران، را نشان دهد.

اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، در یک ارزیابی سخت‌گیرانه نمی‌توان نوشت «هیچ کشتی نمی‌آید» یا «هیچ عملیات تخلیه و بارگیری انجام نمی‌شود»، زیرا شواهد منتشرشده خلاف چنین حکم مطلقی را نشان می‌دهد.

پرسش دقیق‌تر این است: حجم فعلی عملیات نسبت به ظرفیت واقعی بندر و دوره‌های عادی تا چه اندازه کاهش یافته است؟ برای پاسخ قطعی به این پرسش، به داده‌های روزانه ورود و خروج کشتی‌ها، تعداد کانتینرهای تخلیه و بارگیری‌شده، عملکرد گیت‌های کامیونی، ساعات عملیاتی و تعداد شیفت‌های فعال هر ترمینال نیاز است؛ داده‌هایی که در گزارش‌های عمومی، به‌صورت منظم، تفکیک‌شده و روزانه در دسترس نیستند.

سینا؛ تعدیل نیرو در قلب عملیات بندری

نام شرکت سینا در گزارش تازه مربوط به وضعیت کارگران اهمیت ویژه‌ای دارد. حادثه بزرگ پیشین بندر شهید رجایی نیز در «پایانه کانتینری سینا» رخ داده بود؛ عنوانی که در اطلاعیه کمیته رسمی بررسی حادثه نیز مورد استفاده قرار گرفت.

اکنون دبیر اجرایی خانه کارگر هرمزگان می‌گوید در شرکت سینا نیز تعدیل نیرو صورت گرفته است. با این حال، در منابع بررسی‌شده عدد مستقلی که دقیقاً نشان دهد این شرکت چه تعداد از نیروهای خود را کنار گذاشته، منتشر نشده است.

اما تأیید اصل تعدیل نیرو در شرکتی فعال در مجموعه شهید رجایی، در کنار گزارش کاهش روزهای کاری در برخی دیگر از شرکت‌های منطقه، نشان می‌دهد بحران اشتغال هرمزگان صرفاً مربوط به کسب‌وکارهای کوچک خارج از محدوده بندر نیست؛ این بحران به درون یکی از مهم‌ترین مراکز لجستیکی کشور نیز رسیده است.

۲۰ هزار بیکار؛ عددی بزرگ‌تر از دیوارهای بندر

ابعاد مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت بندر در چارچوب کلی اقتصاد هرمزگان مورد بررسی قرار گیرد. برآورد دبیر اجرایی خانه کارگر استان از بیکار شدن حدود ۲۰ هزار کارگر، تنها مربوط به کارکنان بندر شهید رجایی نیست و نباید چنین تفسیر شود. این رقم مربوط به مجموعه‌ای از بنگاه‌های اقتصادی در سطح استان است. با این حال، همان مقام به‌طور مشخص از تعدیل نیرو در شرکت‌های مستقر در اسکله شهید رجایی سخن گفته است.

کاهش روزهای کاری نیز از منظر اقتصادی تقریباً به اندازه تعداد اخراج‌ها اهمیت دارد. کارگری که تنها ۱۰ روز در ماه کار می‌کند ممکن است در آمارهای رسمی همچنان «شاغل» محسوب شود، اما درآمد، امنیت شغلی و قدرت تأمین معیشت او به‌شدت کاهش یافته است. به همین دلیل، آمار اشتغال به‌تنهایی نمی‌تواند ابعاد واقعی رکود در فعالیت‌های بندری و اقتصاد پیرامون آن را نشان دهد.

آن سوی شهر؛ شهید باهنر هم کاملاً خاموش نیست

در مورد بندر شهید باهنر نیز روایت رسمی از ادامه عملیات حکایت دارد. دبیر انجمن کشتیرانی اعلام کرده عملیات تخلیه و بارگیری، ورود و خروج کشتی‌ها و خروج کالا از بندر شهید باهنر همچنان در جریان است و سازمان بنادر نیز این اظهارات را منتشر کرده است

آمار منتشرشده درباره پنج ماه نخست سال نیز از رشد ۴۷ درصدی تخلیه و بارگیری در مجموعه بنادر شهید باهنر و شرق هرمزگان نسبت به مدت مشابه سال قبل حکایت دارد. 

داده‌های چهارماهه نیز از پهلوگیری ۴۴۹۴ شناور در مجموعه بنادر شهید باهنر، سیریک، جاسک و تیاب خبر می‌دهد. از این تعداد، ۶۶ فروند شناور با ظرفیت بیش از هزار تن و ۴۴۲۸ فروند با ظرفیت کمتر از هزار تن بوده‌اند. در همین مجموعه نیز ۲۲ هزار و ۹۷۳ TEU کانتینر تخلیه یا بارگیری شده است.

اما این ارقام یک محدودیت مهم دارند: داده‌ها مربوط به مجموع چند بندر هستند و آمار لحظه‌ای یا تفکیک‌شده بندر شهید باهنر محسوب نمی‌شوند. بنابراین نمی‌توان از این آمار نتیجه گرفت که همه اسکله‌ها، ترمینال‌ها و بخش‌های شهید باهنر در حال حاضر با ظرفیت عادی فعالیت می‌کنند.

بازسازی در باهنر؛ نشانه‌ای دیگر از شرایط غیرعادی

در همین حال، گزارش‌های رسمی از ادامه عملیات بازسازی و بهسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده بندر شهید باهنر خبر می‌دهند. در میانه مرداد، مقام‌های سازمان بنادر از بخش‌های مختلف این بندر بازدید کردند تا روند بازسازی را بررسی کنند.

وجود عملیات بازسازی به خودی خود به معنای توقف فعالیت بندر نیست، اما نشان می‌دهد وضعیت زیرساختی آن نیز کاملاً مشابه یک دوره عادی نیست.

به این ترتیب، در هر دو بندر تصویری چندلایه شکل می‌گیرد: فعالیت ادامه دارد، اما هم‌زمان نشانه‌هایی از اختلال، بازسازی، کاهش فعالیت برخی شرکت‌ها و افزایش فشار بر نیروی کار نیز قابل مشاهده است.

مسئله اصلی؛ «فعال بودن» با «عادی بودن» تفاوت دارد

در روایت رسمی جمهوری اسلامی معمولاً شاخص اصلی این است که عملیات بندری متوقف نشده است. اما از منظر اقتصادی سؤال مهم‌تری وجود دارد: این عملیات با چند درصد ظرفیت معمول انجام می‌شود؟

یک بندر ممکن است هیچ‌گاه رسماً تعطیل اعلام نشود، اما تعداد ورود کشتی‌های کانتینری آن کاهش پیدا کند، شرکت‌های خدماتی نیروی خود را تعدیل کنند، تعداد شیفت‌ها کمتر شود، کامیون‌های کمتری از گیت‌ها عبور کنند و بخش‌هایی از یارد برای ساعت‌های طولانی بدون عملیات باقی بمانند.

 در چنین وضعیتی عبارت «بندر فعال است» از لحاظ فنی ممکن است درست باشد، اما برای توصیف وضعیت اقتصادی آن کافی نیست. از سوی دیگر، عبارت «بندر کاملاً تعطیل است» نیز با شواهد فعلی سازگار نیست.

مسئله دقیقاً در فاصله میان این دو گزاره قرار دارد. برای روشن شدن وضعیت واقعی، گزارش‌های رسمی باید داده‌های جزئی‌تری ارائه کنند: تعداد روزانه ورود کشتی‌های کانتینری، میزان TEU تخلیه و بارگیری‌شده در هر ترمینال، تعداد کامیون‌های عبوری از گیت‌ها، تعداد شیفت‌های فعال و مقایسه این شاخص‌ها با دوره مشابه پیش از بحران. بدون انتشار چنین داده‌هایی، فاصله میان تجربه کارگران، رانندگان و فعالان بندری از یک سو و آمارهای تجمعی سازمان‌های دولتی از سوی دیگر باقی خواهد ماند.

یک شاخص دشوار برای پنهان کردن؛ نیروی انسانی

در نهایت شاید وضعیت نیروی انسانی یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای ارزیابی واقعی شرایط باشد. ماشین‌آلات می‌توانند در تصاویر دیده شوند، کانتینرهایی که هفته‌ها قبل وارد شده‌اند می‌توانند همچنان بخش‌هایی از یارد را پر نشان دهند و آمار تجمعی چندماهه نیز ممکن است کاهش فعالیت در هفته‌های اخیر را پنهان کند. اما شرکتی که سفارش و عملیات کافی داشته باشد، معمولاً انگیزه کمتری برای کنار گذاشتن نیروی متخصص عملیاتی خود دارد.

به همین دلیل، گزارش تعدیل نیرو در شرکت‌های مستقر در شهید رجایی، اشتغال برخی کارکنان تنها برای ۱۰ روز در ماه و معرفی گروهی از کارگران برای دریافت بیمه بیکاری، شاخص‌هایی هستند که باید در کنار آمار تناژ و TEU مورد توجه قرار گیرند.

این داده‌ها هنوز برای اثبات «تعطیلی بندر» کافی نیستند، اما برای طرح یک پرسش جدی کفایت می‌کنند: اگر فعالیت همه بخش‌های بندر واقعاً در سطح عادی ادامه دارد، چرا بخشی از شرکت‌های مستقر در آن در حال کاهش نیروی انسانی یا روزهای کاری خود هستند؟

بندر باز است؛ اقتصاد اطراف آن زیر فشار است

نشانه‌های رکود را نمی‌توان صرفاً با استناد به باز بودن رسمی بنادر کنار گذاشت. تعدیل نیرو در شرکت‌های مستقر در شهید رجایی گزارش و تأیید شده است؛ برخی کارگران تنها بخشی از ماه کار می‌کنند، تعدادی از نیروها برای دریافت بیمه بیکاری معرفی شده‌اند و در سطح هرمزگان نیز یک مقام خانه کارگر شمار افرادی را که در پی رکود و تعطیلی بنگاه‌ها بیکار شده‌اند، حدود ۲۰ هزار نفر برآورد کرده است.

در کنار این داده‌ها، تصاویر و روایت‌های میدانی از بخش‌های کم‌تردد اسکله‌ها نیز پرسش‌هایی جدی درباره میزان واقعی استفاده از ظرفیت بنادر ایجاد می‌کنند. از این رو، دقیق‌ترین توصیف از وضعیت کنونی شاید نه «تعطیلی بندرعباس» باشد و نه «فعالیت عادی بنادر».

مسئله، شکاف میان این دو تصویر است: بنادر هنوز کار می‌کنند، اما شواهد فزاینده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد همه بخش‌های اقتصاد بندری با ریتم و ظرفیت سابق فعالیت نمی‌کنند.

و در شهری که زندگی هزاران خانواده، مستقیم یا غیرمستقیم، به حرکت کشتی‌ها، جرثقیل‌ها، کامیون‌ها و کانتینرها وابسته است، سکوت یک محوطه بندری فقط سکوت چند جرثقیل نیست. اگر این سکوت در داده‌های روزانه، تعداد کشتی‌های ورودی، رفت‌وآمد کامیون‌ها، حجم عملیات و وضعیت ترمینال‌های متعدد نیز تکرار شده باشد، آن‌گاه می‌تواند نشانه‌ای از اختلالی عمیق‌تر در یکی از مهم‌ترین شریان‌های تجارت ایران باشد.