از خلیج فارس تا هلدینگ اهداف، عباس‌زاده چگونه در میانه جنگ قدرت هلدینگ‌های نفتی بدون صندلی ماند؟

ماجرای حسن عباس‌زاده در دو ماه گذشته، از یک تغییر مدیریتی عادی در صنعت پتروشیمی فراتر رفته و به نمونه‌ای آشکار از پیچیدگی مناسبات قدرت در هلدینگ‌های بزرگ اقتصادی ایران تبدیل شده است؛ ساختاری که در آن رأی هیئت‌مدیره، نظر سهامداران، تصمیم وزیر نفت و حتی طی شدن تشریفات بازار سرمایه، لزوماً برای نشستن یک مدیر بر صندلی مدیرعاملی کافی نیست.

بررسی فیدوس نیوز  نشان می‌دهد حسن عباس‌زاده در فاصله‌ای کوتاه، ابتدا برای مدیریت بزرگ‌ترین هلدینگ پتروشیمی ایران انتخاب شد، از شرکت ملی صنایع پتروشیمی کنار رفت، اما در نهایت نتوانست مدیریت هلدینگ خلیج فارس را در اختیار بگیرد. اکنون نیز نام او به عنوان یکی از گزینه‌های احتمالی مدیریت گروه سرمایه‌گذاری اهداف مطرح شده؛ در حالی که مهدی عبوری همچنان دست‌کم تا روزهای اخیر رسماً مدیرعامل این مجموعه بوده است.

انتخابی که انجام شد اما اجرا نشد

ماجرا از خردادماه آغاز شد. در ۲۴ خرداد ۱۴۰۵، صندوق‌های بازنشستگی صنعت نفت حسن عباس‌زاده را به عنوان نماینده خود در هیئت‌مدیره شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس معرفی کرد. رسانه‌های صنعت نفت این تغییر را مقدمه کنار رفتن محمد شریعتمداری و انتقال مدیریت هلدینگ به عباس‌زاده دانستند. 

در دوم تیر، هیئت‌مدیره هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس نیز عباس‌زاده را به عنوان مدیرعامل انتخاب کرد. خبر این تصمیم در رسانه‌های مختلف و حتی منابع وابسته به صنعت نفت منتشر شد و عباس‌زاده رسماً جانشین شریعتمداری معرفی شد.

وزارت نفت نیز این انتخاب را جدی و نهایی تلقی کرد. هشتم تیر، مراسم تودیع حسن عباس‌زاده از شرکت ملی صنایع پتروشیمی برگزار شد و امید شاکری با حفظ سمت، سرپرستی NPC را بر عهده گرفت. محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در همان مراسم از عملکرد عباس‌زاده تمجید کرد و درباره موفقیت او در «مسئولیت جدید» سخن گفت.

عباس‌زاده به دلیل بازنشستگی از شرکت ملی صنایع پتروشیمی کنار گذاشته نشد؛ بلکه وزارت نفت عملاً او را برای انتقال به هلدینگ خلیج فارس بدرقه کرده بود. اما انتقال هیچ‌گاه به شکل عادی تکمیل نشد.

ورود دفتر پزشکیان به پرونده

از همان روزهای نخست، روابط عمومی هلدینگ خلیج فارس و رسانه‌های نزدیک به مدیریت محمد شریعتمداری، روایت متفاوتی ارائه کردند. محور اصلی اختلاف، اعتبار حقوقی تغییر نمایندگان سهامداران، وضعیت بازنشستگی شریعتمداری و تشریفات قانونی تغییر هیئت‌مدیره و مدیرعامل بود. در مقابل، رسانه‌هایی مانند «انرژی‌نیوز»، «نفت آنلاین» و شماری از کانال‌های تخصصی صنعت نفت، حکم عباس‌زاده را قانونی می‌دانستند و بر پایان دوره شریعتمداری تأکید می‌کردند. همین تضاد سبب شد طی چند هفته، دو روایت کاملاً متفاوت از رأس بزرگ‌ترین هلدینگ پتروشیمی ایران منتشر شود.

نقطه تعیین‌کننده اما دخالت نهاد ریاست‌جمهوری بود. در ۲۷ مرداد، همزمان با تأیید صلاحیت حرفه‌ای عباس‌زاده از سوی سازمان بورس، محمد شریعتمداری طی نامه‌ای به رئیس سازمان بورس اعلام کرد دفتر رئیس‌جمهور دستور توقف تغییرات مدیریتی هلدینگ خلیج فارس را داده است. منابع متعدد نیز این موضوع را گزارش کردند.

 این مداخله عملاً وضعیت موجود را تثبیت کرد و شریعتمداری در مدیریت هلدینگ باقی ماند. در نتیجه، عباس‌زاده در موقعیتی کم‌سابقه قرار گرفت: سمت قبلی خود در شرکت ملی صنایع پتروشیمی را تحویل داده بود، اما صندلی جدیدی که وزارت نفت و هیئت‌مدیره هلدینگ برای او در نظر گرفته بودند، در اختیارش قرار نگرفت.

چرا صندلی خلیج فارس تا این اندازه مهم است؟

پاسخ را باید در ابعاد اقتصادی هلدینگ جست‌وجو کرد. شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس بزرگ‌ترین هلدینگ تخصصی پتروشیمی ایران است و ده‌ها شرکت تولیدی، پروژه، شرکت مهندسی، بازرگانی و سرمایه‌گذاری را کنترل می‌کند. گزارش‌های مالی منتشرشده برای سال مالی اخیر از سود خالص حدود ۱۸۷ هزار میلیارد تومان سخن می‌گویند. در سال‌های گذشته نیز این مجموعه حدود ۴۰ درصد ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی و سهم بزرگی از صادرات پتروشیمی کشور را در اختیار داشته است.

بنابراین مدیرعامل این هلدینگ صرفاً مدیر یک شرکت پتروشیمی نیست. او بر شبکه‌ای گسترده از شرکت‌ها، پروژه‌های چند میلیارد دلاری، قراردادهای مهندسی و پیمانکاری، خرید تجهیزات، صادرات، سرمایه‌گذاری، تبلیغات و مسئولیت‌های اجتماعی اثر می‌گذارد. همین حجم منابع مالی سبب شده تغییر مدیریت در «فارس» تقریباً همیشه از محدوده یک انتصاب تخصصی خارج شود و گروه‌های مختلف سیاسی و اقتصادی نسبت به آن حساس باشند.

در این وضع «حمایت مستقیم محمد خاتمی و حسن روحانی برای ابقای شریعتمداری» تأیید شد، موضوعی که حاصل سابقه طولانی شریعتمداری در دولت‌های خاتمی و حسن روحانی و همچنین حمایت عملی دولت مسعود پزشکیان از ادامه حضور او در هلدینگ خلیج فارس است. شریعتمداری وزیر بازرگانی دولت خاتمی و وزیر و معاون اجرایی در دولت حسن روحانی بوده است.

عباس‌زاده شتابزده؛ مدیر تکنوکرات در میانه بازی سیاسی

حسن عباس‌زاده برخلاف شریعتمداری، بیش از آنکه یک چهره سیاسی باشد، محصول ساختار قدرت و بده بستان سیاسی در داخل صنعت نفت و پتروشیمی محسوب می‌شود.

 سوابق منتشرشده از او شامل مدیریت برنامه‌ریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی، معاونت برنامه‌ریزی و توسعه، ریاست تلفیق و ارزیابی برنامه‌های تولید، برنامه‌ریزی انرژی، عضویت در هیئت‌مدیره پتروشیمی جم و مسئولیت‌هایی در پتروشیمی امیرکبیر است.

 به بیان دیگر، مسیر حرفه‌ای عباس‌زاده عمدتاً از داخل NPC و ساختار تکنوکراتیک صنعت پتروشیمی و نزدیکی با مدیران سیاسی این مجموعه گذشته است.

این سابقه برای مدیریت سیاست‌گذاری صنعت پتروشیمی مزیت محسوب می‌شود، اما مدیریت مجموعه‌ای مانند خلیج فارس فقط مسئله شناخت تولید، خوراک یا برنامه‌ریزی توسعه نیست. مدیرعامل این هلدینگ باید همزمان مناسبات چند سهامدار بزرگ، صندوق‌های بازنشستگی، دولت، وزارت نفت، بازار سرمایه، شرکت‌های زیرمجموعه، پیمانکاران و بازیگران قدرتمند سیاسی را مدیریت کند. اتفاق دو ماه گذشته نشان داد برخورداری از حمایت وزارت نفت و حتی رأی هیئت‌مدیره الزاماً برای عبور از این شبکه قدرت کافی نیست.

حالا نوبت «اهداف» است؟

پس از شکست انتقال عباس‌زاده به خلیج فارس، از هفته‌های گذشته نام او در ارتباط با گروه سرمایه‌گذاری اهداف مطرح شده است. گزارشی که پنجم شهریور منتشر شد، از پایان دوره مأموریت اعضای حقوقی هیئت‌مدیره اهداف و آغاز گمانه‌زنی درباره ادامه مدیریت مهدی عبوری خبر داد. در همان گزارش، حسن عباس‌زاده یکی از گزینه‌های احتمالی معرفی شده، اما صراحتاً تأکید شده است که هیچ تصمیم رسمی درباره انتصاب او وجود ندارد.

در مقابل، شواهد رسمی بسیار تازه نشان می‌دهند عبوری هنوز در سمت خود فعال است. در ۲۶ مرداد، روابط عمومی اهداف گزارشی از نشست شورای معاونان منتشر کرد که در آن مهدی عبوری صراحتاً «مدیرعامل گروه سرمایه‌گذاری اهداف» معرفی شده است. حساب رسمی گروه اهداف در لینکدین نیز در هفته‌های اخیر اخبار مرتبط با عرضه اولیه شرکت پتروشیمی تابان فردا را با عنوان مدیرعامل برای عبوری منتشر کرده است.

اهداف؛ فقط یک هلدینگ دیگر نیست. گروه سرمایه‌گذاری اهداف نیز در معادلات صنعت نفت مجموعه‌ای حاشیه‌ای نیست. این شرکت بازوی مهم سرمایه‌گذاری مرتبط با صندوق‌های بازنشستگی صنعت نفت است و در بخش‌های نفت، گاز، پتروشیمی، پالایش، تجهیزات و پروژه‌های زیرساختی حضور دارد.

جالب‌تر آنکه اهداف خود یکی از بازیگران اصلی پرونده مالکیت سهام هلدینگ خلیج فارس است. بلوک ۱۲ درصدی سهام هلدینگ خلیج فارس در سال ۱۴۰۱ در رقابتی بزرگ به اهداف واگذار شد؛ معامله‌ای که در آن زمان «بزرگ‌ترین معامله تاریخ خصوصی‌سازی» ایران توصیف شد و مناقشات حقوقی آن همچنان ادامه دارد. این ارتباط، اهمیت مدیریت اهداف را دوچندان می‌کند. مدیری که در رأس اهداف قرار می‌گیرد نه تنها بر مجموعه‌ای از شرکت‌های نفتی و پتروشیمی کنترل مدیریتی دارد، بلکه در یکی از مهم‌ترین بلوک‌های مالکیتی هلدینگ خلیج فارس نیز با منافع صندوق بازنشستگی صنعت نفت در ارتباط است.

 به همین دلیل، انتقال احتمالی عباس‌زاده از پروژه ناکام مدیریت خلیج فارس به مدیریت اهداف، در صورت وقوع، نمی‌تواند صرفاً یک جابه‌جایی اداری تلقی شود.

عبوری؛ مدیری که هنوز حذف نشده است

درباره مهدی عبوری نیز در شبکه‌های اجتماعی روایت‌های سیاسی متعددی منتشر شده است. برخی رسانه‌ها او را نزدیک به جریان‌های سیاسی از جمله محمد باقر قالیباف معرفی می‌کنند.

عبوری طی دوره مدیریت اهداف، شبکه گسترده‌ای از مدیران با سوابق متفاوت را در شرکت‌های زیرمجموعه به کار گرفته و خود نیز در تصمیم‌گیری‌های پروژه‌هایی مانند پالایشگاه ستاره خلیج فارس، پتروپالایش کنگان، پتروشیمی دهلران و شرکت‌های تجهیزات نفت حضور فعال داشته است.

جالب آنکه پیش از این، میان عبوری و عباس‌زاده در دوران مدیریت عباس‌زاده بر NPC نیز اختلاف‌نظر علنی بر سر برخی پروژه‌ها دیده شده بود. در نشست مربوط به پتروشیمی دهلران، عبوری درباره تأمین خوراک و صدور مجوز طرح‌های جدید پتروشیمی، مستقیماً عباس‌زاده را خطاب قرار داد و خواستار تضمین تأمین بلندمدت خوراک شد. این اظهارات در رسانه‌ها و کانال‌های صنعت نفت بازتاب یافت. از این منظر، احتمال جانشینی عباس‌زاده به جای عبوری، اگر واقعاً در دستور کار قرار گرفته باشد، فقط یک تغییر ساده مدیرعامل نخواهد بود.

بازنده فعلی این مناقشه چه کسی است؟

 در شرایط فعلی شاید بتوان گفت عجیب‌ترین موقعیت متعلق به حسن عباس‌زاده است. وزارت نفت او را از یکی از مهم‌ترین مناصب حاکمیتی صنعت پتروشیمی خارج کرد، وزیر نفت در مراسم رسمی از «مسئولیت جدید» او سخن گفت، هیئت‌مدیره بزرگ‌ترین هلدینگ پتروشیمی کشور او را انتخاب کرد و حتی صلاحیت حرفه‌ای او در سازمان بورس مطرح و تأیید شد؛ اما در نهایت قدرت سیاسی بالاتر از ساختار وزارت نفت، روند تغییر مدیریت را متوقف کرد.

 او اکنون نه مدیرعامل NPC است و نه مدیرعامل هلدینگ خلیج فارس. طرح نام عباس‌زاده برای اهداف را می‌توان در چنین بستری دید: تلاش برای یافتن یک صندلی مدیریتی متناسب با جایگاهی که وزارت نفت پیش‌تر برای او در نظر گرفته بود.

اما اهداف نیز مجموعه‌ای نیست که مدیرعامل آن صرفاً با تصمیم یک مدیر یا حتی یک وزارتخانه تغییر کند. وزن دارایی‌ها، رابطه مستقیم آن با صندوق‌های بازنشستگی نفت، سهامداری در شرکت‌های بزرگ و تعدد بازیگران صاحب نفوذ سبب می‌شود تغییر مدیریت آن نیز مانند خلیج فارس نیازمند نوعی توافق میان چند مرکز قدرت باشد.

ماجرای دو ماه گذشته حسن عباس‌زاده، شاید بیش از آنکه درباره توانایی یا ناتوانی یک مدیر صنعت پتروشیمی باشد، تصویری از نحوه توزیع قدرت در اقتصاد شبه‌دولتی ایران است؛ جایی که گاه مدیرعامل یک هلدینگ روی کاغذ انتخاب می‌شود، برایش جانشین در سمت قبلی تعیین می‌کنند و مراسم تودیع هم برگزار می‌شود، اما هنوز معلوم نیست در نهایت کلید اتاق مدیرعامل به چه کسی تحویل داده خواهد شد.