بر اساس اطلاعاتی که روز پنجشنبه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ به دست فیدوس رسیده است، محمدرضا مدیری، معروف به «وحید»، مدیرعامل سابق شرکت صنایع کشاورزی و کود زنجان، که به عنوان پتروشیمی زنجان شناخته میشود، بازداشت شده است. منابع مطلع فاش ساختهاند که با وجود اعلام علت بازداشت مدیری به دلیل در اختیار داشتن تجهیزات استارلینک در دوران جنگ، شرایط مدیریتی و مالی پتروشیمی زنجان و افشای فساد گسترده، دایره پرونده قضایی علیه او را به مسائلی چون فساد معاملات خارجی، خرید تجهیزات، تأمین ارز، نحوه مصرف اعتبارات اسنادی و فعالیت واسطههای تجاری نیز کشانده است.
پتروشیمی زنجان یا شرکت صنایع کشاورزی و کود زنجان از پروژههای قدیمی صنعت پتروشیمی ایران است که برای تولید آمونیاک و اوره و تأمین کود مورد نیاز بخش کشاورزی طراحی شد. این شرکت شمار بسیار زیادی سهامدار خرد دارد و منابع منتشرشده شرکت در دورههای مختلف نشان دادهاند که بخش قابل توجهی از تأمین مالی پروژه از محل آورده سهامداران انجام شده است.
پروژهای که در میانه دهه ۱۳۸۰ آغاز شد، نزدیک به دو دهه بعد همچنان تکمیل نشده است. خود شرکت در گزارشهای قبلی از عواملی مانند مشکلات تأمین مالی، عملکرد صندوق توسعه ملی، محدودیتهای بانک مرکزی، تحریمها، مشکلات انتقال ارز و تأخیر در تأمین تجهیزات به عنوان دلایل عقبماندگی پروژه یاد کرده است. در یکی از اظهارات رسمی محمدرضا مدیری نیز گفته شده بود که عدم انجام برخی تعهدات بانکی در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ موجب حدود دو سال تأخیر دیگر در پروژه شده است.
چالشهای مدیریتی و مالی
با این حال، اطلاعات منابع این پرونده روایت متفاوتی را نیز مطرح میکند. این منابع معتقدند بخش مهمی از طولانی شدن پروژه باید در نحوه مدیریت، قراردادها، معاملات خارجی و خرید تجهیزات مورد بررسی قرار گیرد و تغییر مدیریت شرکت نیز نمیتواند مستقل از پرسشهایی باشد که درباره عملکرد دوره مدیریتی محمدرضا مدیری مطرح شده است.
یکی از پرسشهای اساسی برای این پرونده این است که چرا مدیری از مدیریت پتروشیمی زنجان کنار گذاشته شد و دلایل واقعی تغییر مدیریت چه بود؟ یک منبع مطلع مدعی است حسین عبده تبریزی و فردی که از او با عنوان «دکتر کاشان» یاد شده، در مقطعی به دلیل اختلاف نظر و نارضایتی از عملکرد مدیری تصمیم گرفتهاند نقش مدیریتی او را کاهش دهند و کاشان مستقیماً مسئولیت بیشتری در اداره پروژه بر عهده گرفته است. این ادعا باید با صورتجلسات هیئتمدیره، تغییرات ثبتی مدیران و مکاتبات داخلی شرکت تطبیق داده شود.
در اطلاعات دریافتی، نام شقایق حسینی، از مدیران بخش بازرگانی پتروشیمی زنجان، به طور مشخص مطرح شده است. به گفته این منبع، حسینی در فرآیند خریدهای خارجی، جمعآوری ارز، تهیه اسناد معاملات و موضوع Over-Invoicing یا بیشاظهاری قیمت خریدها نقش محوری داشته و از جزئیات اختلاف میان قیمت واقعی تجهیزات و مبالغ مندرج در فاکتورها اطلاع داشته است. همچنین مازادهای ایجادشده در این فرآیند نیز از مسیرهایی مشخص جمعآوری یا مدیریت میشده است.
از شقایق حسینی به عنوان یکی از «جعبههای سیاه» بازرگانی خارجی پروژه یاد میشود. درباره نقش همسر وی نیز ادعا شده که در برخی معاملات به عنوان واسطه یا دلال مرتبط با محمدرضا مدیری فعالیت داشته است. برخی نزدیکان به تیم مدیریتی این شرکت گفتهاند اگرچه شقایق حسینی از سمت خود استعفا داده، اما وضعیت او از نظر بازداشت یا تشکیل پرونده قضایی بطور قطعی اعلام نشده است.
ادعاهای مالی و معاملات خارجی
یکی از مهمترین ادعاهای مالی مطرحشده در اطلاعات منابع به بخش اوره پروژه مربوط است. فیدوس پیشتر در گزارشی به موضوع خریدهای مربوط به بخشی از واحد اوره که حدود ۴۰ میلیون دلار هزینه واقعی داشته پرداخته بود. خریدی که حدود ۱۵۰ میلیون دلار از محل LC یا اعتبار اسنادی مربوط به آن برداشت شده است. این اختلاف عددی، از مهمترین محورهای بالقوه پرونده است. بخشی از معاملات از طریق یک شرکت ثبتشده در آلمان و یک صرافی در دبی انجام شده است. این شرکت آلمانی طبق اسناد خرابهای را به عنوان آدرس دفتر معرفی کرده بود که بازدیدهای میانی فاش میسازد از اساس چنین شرکتی به طور رسمی فعال وجود خارجی نداشته است.
آنچه در پرونده پتروشیمی معنادار است تکرار نام محمدعلی فاطمی مدیر و مالک هلدینگ فاتح صنعت است. هلدینگی که ردپای آن در دیگر پروژههای حوزه انرژی با تخلفات گسترده دیده میشود و در پروژه راهاندازی پتروشیمی زنجان نیز یکی از بازوهای فساد سازمانیافته صورت گرفته است. بر اساس اسناد پتروشیمی زنجان خریدهایی از این مجموعه انجام داده و قرارداد ساخت برخی بویلرها نیز به فاتح صنعت واگذار شده است. منبع مدعی است یکی از آثار این قرارداد، ایجاد سابقه یا Reference فنی برای این شرکت بوده است.
پیشرفتهای جدید و مسئولیتها
مجمع این شرکت در ۲۶ مرداد ۱۴۰۵، روشنگر سطح عقبماندگی از طرح از برنامه و دور بودن وضعیت حقیقی پروژه با آنچه طی این سالها بهانه فاکتورسازی و خریدهای ارزی بود. هیئتمدیره شرکت صنایع کشاورزی و کود زنجان نتیجه مناقصه مربوط به عملیات تکمیلی پروژه اوره را در این جلسه تصویب کرد و اعلام شد، شرکت فنی و ساختمانی تهران جنوب به عنوان برنده مناقصه انتخاب شده و مبلغ پیشنهادی قرارداد ۸٬۳۳۰٬۰۰۰ میلیون ریال، معادل حدود ۸۳۳ میلیارد تومان اعلام شده است.
مدت اجرای قرارداد ۱۷ ماه از زمان تنفیذ و ابلاغ قرارداد تعیین شده و دامنه کار شامل عملیات سیویل، سازههای فلزی و معماری، تأسیسات برقی و مکانیکی انبارها، پایپینگ زیرزمینی، کانالهای برق و ابزار دقیق و نصب بخشی از تجهیزات مکانیکی عنوان شده است. این قرارداد از این جهت اهمیت دارد که پروژه پس از سالها تأخیر اکنون وارد مرحلهای میشود که باید بخش قابل توجهی از تجهیزات موجود در سایت نصب و یکپارچه شود.
در همین زمینه، یک منبع این پرونده ادعا میکند شروع واقعی عملیات نصب میتواند به روشن شدن مغایرتهای احتمالی میان آنچه خریداری شده، آنچه برای آن پرداخت شده و آنچه عملاً در سایت موجود است کمک کند. این منبع معتقد است فشار برای شروع نصب از همین جهت میتواند اهمیت ویژهای داشته باشد.
با توجه به طولانی شدن پروژه، حجم منابع مالی جذبشده و تعداد بالای سهامداران خرد، موضوع مسئولیت مدیران دورههای گذشته اهمیت ویژهای دارد. با توجه به اینکه اسناد نشان میدهد بخشی از منابع شرکت از طریق بیشاظهاری، معاملات غیرواقعی، انتقال ارز به واسطهها یا برداشت غیرموجه از اعتبارات اسنادی از مسیر پروژه خارج شده است، سهامداران میتوانند مطالبه بررسی قضایی و حسابرسی دقیق دوره مدیریتی مربوط را مطرح کنند. از آنجا که سرمایه پروژه در بخش مهمی از مسیر آن با آورده سهامداران خرد تأمین شده، رسیدگی قضایی احتمالی تنها موضوعی میان مدیران شرکت نیست، بلکه مستقیماً به حقوق مالکانه شمار زیادی از سهامداران مربوط میشود.
