حاج شیخ احمد گلهداری با تجارت، وقف و ایجاد تأسیسات عمومی در بندرعباس شناخته شد و فرزندش، شیخ عبدالله گلهداری، این نفوذ اجتماعی و اقتصادی را به عرصه سیاست ملی برد دنمایندهای که در دوره چهاردهم مجلس شورای ملی، بندرعباس را نمایندگی کرد و عضویت در کمیسیون بازرگانی را برعهده گرفت. اسناد باقیمانده از مجلس و آثار تاریخی بندرعباس، تصویری از خانوادهای ارائه میکنند که فعالیت آنها از تجارت دریایی و امور خیریه تا سیاست و ارتباطات بینالمللی امتداد داشت.
احمد گلهداری؛ تجارت در خدمت شهر
در بندرعباس اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی، زمانی که بسیاری از خدمات شهری امروز وجود نداشت، تاجران بزرگ جنوب فقط فعال اقتصادی نبودند بخشی از تأمین خدمات عمومی نیز از طریق وقف و سرمایه شخصی آنان انجام میشد. حاج شیخ احمد گلهداری یکی از چهرههای شناختهشده همین طبقه تجاری بود.
روشنترین یادگار او حمام گلهداری بندرعباس است؛
بنایی که منابع تاریخی و گردشگری آن را متعلق به دوره قاجار میدانند و تصریح میکنند
تجارتخانه حاج شیخ احمد گلهداری آن را برای استفاده عمومی مردم ایجاد و وقف کرده
بود. این حمام بعدها در فهرست آثار تاریخی قرار گرفت و امروزه به عنوان بخشی از میراث
فرهنگی و مردمشناسی هرمزگان شناخته میشود.
اهمیت چنین اقدامی را باید با شرایط بندرعباس آن روز سنجید. شهر هنوز شبکه گسترده آب لولهکشی و امکانات بهداشتی جدید نداشت و حمام عمومی یکی از زیرساختهای ضروری زندگی شهری بود. منابع مربوط به بنا میگویند حمام گلهداری تا زمانی که آب لولهکشی در دهههای بعد گسترش یافت، مورد استفاده مردم قرار داشت.
در روایتهای محلی و نوشتههای مربوط به خاندان گلهداری، از مشارکت حاج شیخ احمد در ساخت یا حمایت از مساجد، آبانبارها و امور خیریه نیز یاد شده است. سابقه وقف حمام و فعالیت تجارتخانه او، نقش اجتماعی این خانواده در بندرعباس را به طور روشن نشان میدهد.
فعالیت احمد گلهداری فقط به امور خیریه محدود
نبود. او از تاجران بزرگ بندرعباس بود و تجارتخانه خانواده در شبکه اقتصادی بنادر
جنوب فعالیت داشت. در شهری که اقتصاد آن بر دریانوردی، تجارت و ارتباط با هند و شیخنشینهای
خلیج فارس استوار بود، چنین تجارتخانههایی در انتقال کالا، سرمایه و ارتباطات
خارجی نقش مهمی داشتند.
عبدالله گلهداری؛ ورود نسل بعد به سیاست ملی
شیخ عبدالله گلهداری، فرزند احمد بعدها راه متفاوتی را انتخاب کرد و وارد سیاست شد. در انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی، او از حوزه بندرعباس با ۱۰ هزار و ۷۸۰ رأی از مجموع ۱۲ هزار و ۷۱۳ رأی به مجلس راه یافت.
گزارش شعبه ششم مجلس در اول تیر ۱۳۲۳ اعلام کرد که در مهلت قانونی
شکایتی نسبت به نتیجه انتخابات به انجمن نظارت یا مجلس نرسیده و نمایندگی او با رأی
مجلس تصویب شد.
البته اسناد جداگانه مجلس نشان میدهند وزارت کشور
در جریان انتخابات بندرعباس تلاشهایی برای تأثیرگذاری بر انتخابات داشته است نکته
مهم این است که در همان مکاتبات، نامزد مورد ترجیح وزارت کشور فرد دیگری بود و گلهداری
در رتبه سوم فهرست گزارش شده قرار داشت. بنابراین اسناد موجود بهخودیخود نشان
نمیدهند که عبدالله نامزد منتخب دولت وقت بوده باشد.
صدای بندرعباس در مجلس
یکی از اسناد جالب دوره نمایندگی عبدالله به جلسه ۲۴ مرداد ۱۳۲۳ بازمیگردد. در آن جلسه امیرتیمور،
نماینده مجلس، از هیئترئیسه درخواست کرد به گلهداری فرصت داده شود «یک تلگراف
مهم» را که مربوط به بندرعباس بود به اطلاع مجلس برساند.
همین عبارت کوتاه نشان میدهد گلهداری از سازوکار مجلس برای انتقال مسائل حوزه انتخابیه خود به مرکز استفاده میکرد. متن کامل آن تلگراف در همان صورتجلسه درج نشده است که اصل تلاش او برای طرح مسئله بندرعباس در صحن مجلس مستند است.
چند ماه بعد نیز نمایندگان، عبدالله گلهداری را به عضویت کمیسیون بازرگانی مجلس شورای ملی انتخاب کردند. در جلسه ۲۳ مهر ۱۳۲۳ نام او در میان ۱۸ عضو این کمیسیون ثبت شده است.
این مسئولیت برای نماینده بندرعباس اهمیت ویژهای
داشت. بندرعباس و بنادر جنوب در آن زمان اقتصاد خود را تا حد زیادی از تجارت،
گمرک، کشتیرانی و مبادلات دریایی میگرفتند و حضور نماینده منطقه در کمیسیون
بازرگانی، امکان مشارکت مستقیمتر در بررسی قوانین اقتصادی و تجاری کشور را فراهم
میکرد.
از یک تجارتخانه محلی تا شبکهای فراتر از خلیج فارس
در ادامه زندگی عبدالله، دامنه فعالیت او از
بندرعباس و تهران فراتر رفت. اسنادی که سالها بعد در آرشیو وزارت خارجه بریتانیا
ثبت شد نشان میدهد او در دهه ۱۹۶۰ در مذاکرات میان برخی شیوخ خلیج فارس و شرکتهای نفتی آمریکایی نقش واسطه
داشت. بنابراین سرمایه اجتماعی و ارتباطات بینالمللیای که از محیط تجاری خانواده
آغاز شده بود، در نسل عبدالله به شبکهای فرامرزی تبدیل شد.
در مجموع، میراث احمد و عبدالله گلهداری را میتوان در دو دوره متفاوت دید: احمد با تجارت، وقف و خدمات عمومی در توسعه اجتماعی بندرعباس نقش داشت؛ عبدالله نیز با ورود به مجلس، عضویت در کمیسیون بازرگانی و انتقال مسائل بندرعباس به سطح سیاست ملی، حضور خانواده را از عرصه اقتصاد محلی به ساختار تصمیمگیری کشور گسترش داد.
آثار باقیماندهای مانند حمام گلهداری و اسناد
رسمی مجلس نشان میدهند نام این خانواده بخشی از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و سیاسی
بندرعباس و منطقهای است که چند دهه بعد «هرمزگان» نام گرفت.
