امنیتی‌شدن رسانه‌ها و تبدیل روزنامه‌نگاران به بازوی مدیران فاسد در ایران

فضای رسانه‌ای ایران طی سال‌های گذشته، به‌ویژه از دوره دوم ریاست‌جمهوری حسن روحانی به این سو، بیش از پیش تحت تأثیر نگاه امنیتی قرار گرفته است؛ روندی که نه‌تنها آزادی اطلاع‌رسانی را محدود کرده، بلکه زمینه را برای گسترش فساد، پنهان‌کاری و حذف روزنامه‌نگاران مستقل فراهم آورده است. 

در چنین فضایی، روزنامه‌نگارانی که درباره سوءمدیریت، رانت، استخدام‌های غیرقانونی، واگذاری‌های مسئله‌دار و فساد در سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ تحقیق می‌کنند، به جای برخورداری از حمایت قانونی، با فشار نهادهای مختلف نظارتی، امنیتی و قضایی روبه‌رو می‌شوند. در بسیاری از موارد، مدیران دارای نفوذ یا شبکه‌های ذی‌نفع، با استفاده از ارتباطات خود تلاش می‌کنند خبرنگاران منتقد را از ادامه فعالیت بازدارند. 

پیامدهای این فشارها تنها به حذف یک گزارش یا توقیف یک رسانه محدود نمی‌شود. تشکیل پرونده‌های قضایی، احضارهای مکرر، تهدید، بازداشت، زندان، محرومیت از فعالیت حرفه‌ای و در نهایت اجبار به ترک کشور، از جمله هزینه‌هایی است که روزنامه‌نگاران مستقل ایرانی طی سال‌های اخیر پرداخته‌اند. 

اما امنیتی‌شدن رسانه تنها بحران این حوزه نیست. مشکل مهم دیگر، تبدیل شمار قابل توجهی از رسانه‌ها، به‌ویژه رسانه‌های فعال در حوزه نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد و دیگر صنایع بزرگ، به بازوهای غیررسمی روابط عمومی مدیران و سازمان‌هاست. 

این رسانه‌ها در برخی موارد به جای بررسی مستقل عملکرد مدیران، در انتشار و ترویج آمارهای یک‌طرفه یا غیرقابل راستی‌آزمایی، پنهان‌کردن ناکارآمدی‌ها و برجسته‌سازی دستاوردهای ادعایی نقش ایفا می‌کنند. گاه نیز از ظرفیت رسانه برای شبکه‌سازی سیاسی و اقتصادی، اعمال فشار بر وزرا، مدیران هلدینگ‌ها و اعضای هیئت‌مدیره‌ها و تأثیرگذاری بر انتصاب‌ها، جابه‌جایی مدیران و واگذاری پیمان‌ها استفاده می‌شود. 

در این شرایط، مرز میان روزنامه‌نگاری، تبلیغات سازمانی و واسطه‌گری اقتصادی به‌شدت مخدوش شده است. برخی رسانه‌های تخصصی، به جای نمایندگی افکار عمومی و مطالبه شفافیت، به ابزاری برای معامله بر سر بودجه‌های تبلیغاتی، قراردادهای روابط عمومی و منافع مدیریتی بدل شده‌اند. این وضعیت اعتماد عمومی به رسانه را کاهش داده و امکان دستیابی جامعه به تصویری واقعی از شرایط صنایع راهبردی ایران را دشوار کرده است. 

رسانه‌های مستقل و روزنامه‌نگارانی که خارج از این ساختار فعالیت می‌کنند نیز از فشارها مصون نیستند. انتشار گزارش‌هایی درباره فساد یا سوءمدیریت، به‌ویژه از سوی رسانه‌های خارج از کشور یا خبرنگارانی که در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند، اغلب با موجی از اتهام‌زنی، تخریب شخصیت، گزارش‌های سازمان‌یافته، شکایت‌های حقوقی و تلاش برای حذف حساب‌های کاربری آنها همراه می‌شود. 

من نیز به عنوان روزنامه‌نگاری که سال‌ها در حوزه انرژی و فساد اقتصادی فعالیت کرده‌ام، در معرض چنین فشارهایی قرار داشته‌ام. انتشار گزارش‌ها و اظهارنظرهای انتقادی درباره عملکرد برخی مدیران صنعت نفت، گاز و پتروشیمی، بارها با حملات هماهنگ، طرح ادعاهای کذب، تلاش برای حذف محتوا و محدودکردن صفحات رسانه‌ای من همراه شده است. 

هدف این حملات صرفاً پاسخ‌دادن به یک گزارش نیست؛ بلکه ایجاد هزینه برای ادامه روزنامه‌نگاری مستقل و ارسال پیام هشدار به دیگر خبرنگارانی است که ممکن است درباره شبکه‌های قدرت و ثروت تحقیق کنند. 

برای شناخت واقعی وضعیت صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و فولاد در ایران، تنها بررسی آمارهای رسمی کافی نیست. باید ساختار رسانه‌ای پیرامون این صنایع، منابع مالی رسانه‌ها، ارتباط آنها با مدیران و هلدینگ‌ها و شیوه برخورد با خبرنگاران مستقل نیز مورد بررسی قرار گیرد. 

آنچه امروز در بخش مهمی از فضای رسانه‌ای ایران مشاهده می‌شود، نه یک نظام آزاد و پاسخگو، بلکه مجموعه‌ای از جریان‌های خبری وابسته یا تحت نفوذ است که مستقیم یا غیرمستقیم در خدمت دستگاه‌های اجرایی، نهادهای شبه‌حاکمیتی، شرکت‌های بزرگ و شبکه‌های سیاسی و اقتصادی قرار دارند. 

در چنین شرایطی، دفاع از روزنامه‌نگاری مستقل تنها دفاع از آزادی بیان نیست؛ بلکه بخشی اساسی از مبارزه با فساد و مطالبه شفافیت در اقتصاد ایران است.